ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) چیست؟ خانه بشر در مدار زمین
ایستگاه فضایی بینالمللی (International Space Station) یا به اختصار ISS، بزرگترین سازه ساختهشده توسط بشر در فضا و یک آزمایشگاه علمی مداری است که از سال ۲۰۰۰ بهطور مداوم میزبان فضانوردان بوده است. در این مقاله از دانشنما، با ساختار، مأموریتها، زندگی در فضا و حقایق شگفتانگیز درباره این ایستگاه آشنا میشوید.
ایستگاه فضایی بینالمللی چیست؟
ایستگاه فضایی بینالمللی یک آزمایشگاه علمی و خانه فضانوردان در مدار زمین است. این ایستگاه در ارتفاع حدود ۴۰۰ کیلومتری از سطح زمین قرار دارد و با سرعت حدود ۲۸,۰۰۰ کیلومتر بر ساعت به دور زمین میچرخد. در این سرعت، ISS هر ۹۰ دقیقه یک بار زمین را دور میزند؛ یعنی فضانوردان روزی ۱۶ بار طلوع و غروب خورشید را میبینند!
پروژه ISS یک همکاری بینالمللی بین پنج آژانس فضایی است: ناسا (آمریکا)، روسکاسموس (روسیه)، JAXA (ژاپن)، ESA (اروپا) و CSA (کانادا).
ویژگیهای فنی ISS
| ویژگی | مقدار |
|---|---|
| تاریخ شروع ساخت | ۲۰ نوامبر ۱۹۹۸ |
| اولین اقامت فضانوردان | ۲ نوامبر ۲۰۰۰ |
| ارتفاع از زمین | حدود ۴۰۰ کیلومتر |
| سرعت | حدود ۲۸,۰۰۰ کیلومتر بر ساعت |
| وزن | حدود ۴۲۰ تن |
| طول | حدود ۱۰۹ متر |
| عرض (با پنلهای خورشیدی) | حدود ۷۳ متر |
| تعداد ماژولها | بیش از ۱۵ ماژول |
| خدمه دائمی | معمولاً ۶ تا ۷ نفر |
ساختار ایستگاه فضایی
ایستگاه فضایی بینالمللی از بخشهای مختلفی تشکیل شده است:
۱. ماژولهای اصلی (Core Modules)
این ماژولها محل زندگی و کار فضانوردان هستند:
- زاریا (Zarya): اولین ماژول ISS که در سال ۱۹۹۸ پرتاب شد.
- یونیتی (Unity): اولین ماژول آمریکایی که بخشهای مختلف را به هم متصل میکند.
- زوزدا (Zvezda): ماژول اصلی روسی که محل زندگی خدمه است.
- دستینی (Destiny): آزمایشگاه اصلی آمریکایی.
- کلمبوس (Columbus): آزمایشگاه اروپایی.
- کيبو (Kibo): آزمایشگاه ژاپنی.
۲. پنلهای خورشیدی
ISS چهار جفت پنل خورشیدی بزرگ دارد که انرژی مورد نیاز ایستگاه را تأمین میکنند. طول هر پنل حدود ۳۵ متر است و مجموع مساحت آنها به حدود ۲,۵۰۰ متر مربع میرسد.
۳. بازوهای رباتیک (Canadarm2)
یک بازوی رباتیک ۱۷ متری کانادایی به نام Canadarm2 روی ISS نصب شده که برای جابهجایی تجهیزات، تعمیرات خارج از ایستگاه و پهلوگیری فضاپیماها استفاده میشود.
۴. ماژولهای docking
این بخشها برای پهلوگیری فضاپیماهای سرنشیندار و باری طراحی شدهاند. فضاپیماهایی مثل سایوز، دراگون و استارلاینر به این بخشها متصل میشوند.
مأموریتهای ISS
ایستگاه فضایی بینالمللی یک آزمایشگاه علمی است که در آن پژوهشهای متنوعی انجام میشود:
۱. پژوهشهای پزشکی و زیستی
دانشمندان تأثیر بیوزنی بر بدن انسان را مطالعه میکنند. این پژوهشها برای سفرهای طولانی فضایی به مریخ حیاتی هستند. از جمله موضوعات مورد مطالعه:
- تحلیل رفتن عضلات و استخوانها در بیوزنی.
- تغییرات سیستم ایمنی بدن.
- تأثیر تشعشعات کیهانی بر سلولها.
- رشد باکتریها و ویروسها در فضا.
۲. پژوهشهای فیزیکی و مواد
در بیوزنی، رفتار مواد و مایعات متفاوت است. دانشمندان در ISS موادی با ویژگیهای خاص تولید میکنند که روی زمین امکانپذیر نیست.
۳. مشاهده زمین
فضانوردان از ISS تصاویر بینظیری از زمین میگیرند که برای مطالعه تغییرات اقلیمی، بلایای طبیعی و کشاورزی کاربرد دارد.
۴. پرتاب ماهوارههای کوچک
از ISS برای پرتاب ماهوارههای کوچک (CubeSats) به مدار استفاده میشود.
۵. توسعه فناوریهای فضایی
ISS به عنوان یک آزمایشگاه برای توسعه فناوریهای آینده سفرهای فضایی استفاده میشود.
زندگی فضانوردان در ISS
۱. روز فضانورد
فضانوردان در ISS روزی حدود ۶.۵ ساعت کار میکنند و ۲.۵ ساعت ورزش. ورزش بسیار مهم است چون در بیوزنی، عضلات و استخوانها تحلیل میروند.
۲. غذا خوردن در فضا
غذای فضانوردان معمولاً بستهبندی شده و خشک یا کنسرو است. اما در سالهای اخیر، امکان پرورش سبزیجات تازه مثل کاهو در ISS فراهم شده است.
۳. خواب در فضا
فضانوردان در کیسههای خواب مخصوص که به دیواره ISS بسته میشوند، میخوابند. در بیوزنی، بدون بستن به دیواره، فضانوردان در هوا شناور میشوند!
۴. بهداشت شخصی
در بیوزنی، آب نمیتواند جاری شود. فضانوردان از دستمالهای مرطوب و شامپوهای بدون آب برای بهداشت شخصی استفاده میکنند. توالتهای فضایی با مکش هوایی، مواد زائد را جمعآوری میکنند.
۵. اوقات فراغت
فضانوردان در اوقات فراغت خود به تماشای زمین از پنجره، عکاسی، خواندن کتاب، تماشای فیلم یا تماس تصویری با خانواده میپردازند.
چگونه به ISS سفر میکنیم؟
فضانوردان با فضاپیماهای مختلفی به ISS میروند:
- سایوز (Soyuz): فضاپیمای روسی که سالها تنها راه دسترسی به ISS بود.
- دراگون (Crew Dragon): فضاپیمای اسپیسایکس که از سال ۲۰۲۰ به ISS سفر میکند.
- استارلاینر (Starliner): فضاپیمای بوئینگ که در حال توسعه است.
سفر از زمین به ISS حدود ۶ ساعت طول میکشد.
آینده ISS
عمر ISS رو به پایان است و انتظار میرود در حدود سال ۲۰۳۰ بازنشسته شود. برنامههای آینده:
- ایستگاههای فضایی تجاری مثل Axiom Station و Orbital Reef.
- ایستگاه فضایی تیانگونگ چین که از سال ۲۰۲۲ فعال است.
- مأموریتهای سفر به ماه (برنامه آرتمیس) و مریخ.
حقایق شگفتانگیز درباره ISS
- ISS هر ۹۰ دقیقه یک بار به دور زمین میچرخد.
- فضانوردان روزی ۱۶ بار طلوع و غروب خورشید را میبینند.
- ISS را میتوان با چشم غیرمسلح از زمین دید؛ مثل یک ستاره متحرک درخشان.
- بیش از ۲۵۰ نفر از ۲۰ کشور مختلف به ISS سفر کردهاند.
- در ISS، فضانوردان حدود ۲ ساعت در روز ورزش میکنند تا عضلاتشان تحلیل نرود.
- آب در ISS بازیافت میشود؛ حتی رطوبت نفس فضانوردان جمعآوری و تصفیه میشود.
- ISS از سال ۲۰۰۰ بهطور مداوم میزبان انسان بوده است؛ یعنی بیش از ۲۴ سال اقامت دائم!
- سرعت ISS آنقدر زیاد است که اگر از تهران به مشهد میرفت، در کمتر از ۱ دقیقه میرسید!
- پنلهای خورشیدی ISS به اندازه یک زمین فوتبال است.
- هزینه هر روز نگهداری ISS حدود ۱۰ میلیون دلار است.
جمعبندی
ایستگاه فضایی بینالمللی، بزرگترین همکاری علمی بینالمللی تاریخ و خانه بشر در مدار زمین است. این ایستگاه از سال ۲۰۰۰ میزبان فضانوردان بوده و پژوهشهای علمی بیشماری در آن انجام شده است. از مطالعه تأثیر بیوزنی بر بدن انسان تا توسعه فناوریهای آینده سفرهای فضایی، ISS نقش کلیدی در پیشرفت علم و فناوری داشته است. هرچند عمر ISS رو به پایان است، اما میراث علمی آن و الگویی که برای همکاری بینالمللی در فضا ایجاد کرد، برای همیشه باقی خواهد ماند.
اگر به مباحث فضایی علاقه دارید، پیشنهاد میکنیم این مقالات دانشنما را هم مطالعه کنید:
← بازگشت به صفحه اصلی